तपाईं डिजिटल साक्षरतामा पास कि फेल?
हातमा महँगो स्मार्टफोन छ, हजारौँ रुपैयाँको इन्टरनेट प्याकेज छ। बिहान उठ्ने बित्तिकै हाम्रो आँखा स्मार्टफोनतर्फ जान्छ र फोन बन्द भएसँगै दिनको अन्त्य हुन्छ।
अहिलेको समय डिजिटल युगको उत्कर्षमा छ। सामाजिक सञ्जाल चलाउने, बैंकिङ कारोबार गर्ने, समाचार तथा सूचना प्राप्त गर्ने लगायतका विभिन्न कामका लागि हामी डिजिटल प्लेटफर्मको प्रयोग गर्छौँ। भनौँ, हाम्रो दैनिक जीवन डिजिटल प्रविधिविना अधुरो जस्तै भएको छ।
तर यसैबिच एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ— डिजिटल प्रविधिलाई जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाएका हामीमा वास्तवमै डिजिटल साक्षरता छ त? हामी डिजिटल साक्षरतामा पास छौँ कि फेल?
आउनुस्, आज एक पटक आत्ममूल्याङ्कन गरौँ।
हाल नेपालमा कुल जनसङ्ख्याको झन्डै ५६ प्रतिशत अर्थात् १ करोड ६६ लाखभन्दा बढी मानिसको पहुँचमा इन्टरनेट पुगिसकेको छ। साथै, झन्डै ५० प्रतिशत जनता सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय छन्। तर विडम्बना के छ भने प्रविधिको पहुँच जति तीव्र गतिमा बढेको छ, डिजिटल सुरक्षा र साक्षरताको अभावका कारण अनलाइन ठगी, फेक न्युज र साइबर अपराधका घटनाहरू पनि त्यसै गरी बढिरहेका छन्।
सामान्यतया डिजिटल साक्षरता भन्नाले मोबाइल, कम्प्युटर र इन्टरनेट चलाउन जान्नु भन्ने बुझिन्छ। तर यसको दायरा यतिमै सीमित छैन। इन्टरनेटमा पाइने सूचनाको सत्यता जाँच गर्न सक्नु, आफ्नो व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्न सक्नु, डिजिटल उपकरणलाई सिर्जनात्मक तथा उत्पादक रूपमा प्रयोग गर्न सक्नु र अनलाइन संसारमा जिम्मेवार व्यवहार गर्न सक्नु नै वास्तविक डिजिटल साक्षरता हो।
हामी दैनिक सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गरिरहेका हुन्छौँ। त्यहाँ सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रकारका समाचार तथा सूचनाहरू देख्छौँ। ती समाचारले हामीलाई प्रभाव पार्छन्। सकारात्मक लागे शेयर गर्छौँ, नकारात्मक लागे त्यसैअनुसार प्रतिक्रिया दिन्छौँ। तर के हामी त्यो समाचार वा सूचनाको स्रोत के हो भनेर जाँच गर्छौँ? त्यसको सत्यता पुष्टि गर्ने प्रयास गर्छौँ?
यदि हामी समाचारको स्रोत खोज्छौँ, तथ्य जाँच गर्छौँ र त्यसपछि मात्र प्रतिक्रिया दिन्छौँ भने हामी डिजिटल साक्षरतातर्फ अघि बढिरहेका छौँ। तर स्रोत नखोजी, सत्यता नबुझी र भावनामा बगेर प्रतिक्रिया दिन्छौँ भने हामी डिजिटल साक्षरतामा फेल हुँदै छौँ।
आजकल भाइरल हुने र ‘ब्रेकिङ न्युज’ बन्ने होडमा कतिपय सार्वजनिक व्यक्तित्व र सञ्चारमाध्यमले समेत पर्याप्त तथ्य परीक्षण नगरी सामग्री प्रकाशित वा साझा गर्ने गरेका उदाहरणहरू प्रशस्तै छन्। यसले आम नागरिकलाई दिग्भ्रमित बनाइरहेको छ।
त्यसै गरी, आफ्नो डिजिटल सुरक्षा र गोपनीयता जोगाउन सक्नु पनि डिजिटल साक्षरताको महत्त्वपूर्ण सूचक हो। फरक र बलिया पासवर्ड प्रयोग गर्नु, दुई-स्तरीय सुरक्षा अपनाउनु, डिजिटल पहिचानलाई अनधिकृत पहुँचबाट जोगाउनु, सामाजिक सञ्जालमा व्यक्तिगत विवरण अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक नगर्नु, प्रयोग गरिने एप र वेबसाइटका गोपनीयता सेटिङ बुझ्नु तथा आवश्यकताअनुसार व्यवस्थापन गर्नु, सार्वजनिक वाइफाई प्रयोग गर्दा संवेदनशील कार्यमा सावधानी अपनाउनुजस्ता व्यवहारले हाम्रो डिजिटल साक्षरताको स्तर निर्धारण गर्छन्।
सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा हामीले एकअर्कालाई गालीगलौज गर्ने, चरित्रहत्या गर्ने, फरक विचार राख्ने सबैलाई कुनै न कुनै राजनीतिक वा वैचारिक ट्याग लगाउने, अनुमति बिना अरूका फोटो तथा भिडियो साझा गर्ने, अश्लील वा अपमानजनक भाषा प्रयोग गर्ने, अनलाइन माध्यमबाट धम्की दिने, अरूको सिर्जना अनुमति बिना प्रयोग गर्ने तथा भ्रामक सामग्री फैलाउनेजस्ता गतिविधिहरू देखिरहेका हुन्छौँ। यस्ता व्यवहारले हाम्रो डिजिटल साक्षरताको स्तरलाई कमजोर बनाउँछन्।हातमा महँगो स्मार्टफोन छ, हजारौँ रुपैयाँको इन्टरनेट प्याकेज छ। बिहान उठ्ने बित्तिकै हाम्रो आँखा स्मार्टफोनतर्फ जान्छ र फोन बन्द भएसँगै दिनको अन्त्य हुन्छ।
अहिलेको समय डिजिटल युगको उत्कर्षमा छ। सामाजिक सञ्जाल चलाउने, बैंकिङ कारोबार गर्ने, समाचार तथा सूचना प्राप्त गर्ने लगायतका विभिन्न कामका लागि हामी डिजिटल प्लेटफर्मको प्रयोग गर्छौँ। भनौँ, हाम्रो दैनिक जीवन डिजिटल प्रविधिविना अधुरो जस्तै भएको छ।
तर यसैबिच एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ— डिजिटल प्रविधिलाई जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाएका हामीमा वास्तवमै डिजिटल साक्षरता छ त? हामी डिजिटल साक्षरतामा पास छौँ कि फेल?
आउनुस्, आज एक पटक आत्ममूल्याङ्कन गरौँ।
हाल नेपालमा कुल जनसङ्ख्याको झन्डै ५६ प्रतिशत अर्थात् १ करोड ६६ लाखभन्दा बढी मानिसको पहुँचमा इन्टरनेट पुगिसकेको छ। साथै, झन्डै ५० प्रतिशत जनता सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय छन्। तर विडम्बना के छ भने प्रविधिको पहुँच जति तीव्र गतिमा बढेको छ, डिजिटल सुरक्षा र साक्षरताको अभावका कारण अनलाइन ठगी, फेक न्युज र साइबर अपराधका घटनाहरू पनि त्यसै गरी बढिरहेका छन्।
सामान्यतया डिजिटल साक्षरता भन्नाले मोबाइल, कम्प्युटर र इन्टरनेट चलाउन जान्नु भन्ने बुझिन्छ। तर यसको दायरा यतिमै सीमित छैन। इन्टरनेटमा पाइने सूचनाको सत्यता जाँच गर्न सक्नु, आफ्नो व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्न सक्नु, डिजिटल उपकरणलाई सिर्जनात्मक तथा उत्पादक रूपमा प्रयोग गर्न सक्नु र अनलाइन संसारमा जिम्मेवार व्यवहार गर्न सक्नु नै वास्तविक डिजिटल साक्षरता हो।
हामी दैनिक सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गरिरहेका हुन्छौँ। त्यहाँ सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रकारका समाचार तथा सूचनाहरू देख्छौँ। ती समाचारले हामीलाई प्रभाव पार्छन्। सकारात्मक लागे शेयर गर्छौँ, नकारात्मक लागे त्यसैअनुसार प्रतिक्रिया दिन्छौँ। तर के हामी त्यो समाचार वा सूचनाको स्रोत के हो भनेर जाँच गर्छौँ? त्यसको सत्यता पुष्टि गर्ने प्रयास गर्छौँ?
यदि हामी समाचारको स्रोत खोज्छौँ, तथ्य जाँच गर्छौँ र त्यसपछि मात्र प्रतिक्रिया दिन्छौँ भने हामी डिजिटल साक्षरतातर्फ अघि बढिरहेका छौँ। तर स्रोत नखोजी, सत्यता नबुझी र भावनामा बगेर प्रतिक्रिया दिन्छौँ भने हामी डिजिटल साक्षरतामा फेल हुँदै छौँ।
आजकल भाइरल हुने र ‘ब्रेकिङ न्युज’ बन्ने होडमा कतिपय सार्वजनिक व्यक्तित्व र सञ्चारमाध्यमले समेत पर्याप्त तथ्य परीक्षण नगरी सामग्री प्रकाशित वा साझा गर्ने गरेका उदाहरणहरू प्रशस्तै छन्। यसले आम नागरिकलाई दिग्भ्रमित बनाइरहेको छ।
त्यसै गरी, आफ्नो डिजिटल सुरक्षा र गोपनीयता जोगाउन सक्नु पनि डिजिटल साक्षरताको महत्त्वपूर्ण सूचक हो। फरक र बलिया पासवर्ड प्रयोग गर्नु, दुई-स्तरीय सुरक्षा अपनाउनु, डिजिटल पहिचानलाई अनधिकृत पहुँचबाट जोगाउनु, सामाजिक सञ्जालमा व्यक्तिगत विवरण अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक नगर्नु, प्रयोग गरिने एप र वेबसाइटका गोपनीयता सेटिङ बुझ्नु तथा आवश्यकताअनुसार व्यवस्थापन गर्नु, सार्वजनिक वाइफाई प्रयोग गर्दा संवेदनशील कार्यमा सावधानी अपनाउनुजस्ता व्यवहारले हाम्रो डिजिटल साक्षरताको स्तर निर्धारण गर्छन्।
सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा हामीले एकअर्कालाई गालीगलौज गर्ने, चरित्रहत्या गर्ने, फरक विचार राख्ने सबैलाई कुनै न कुनै राजनीतिक वा वैचारिक ट्याग लगाउने, अनुमति बिना अरूका फोटो तथा भिडियो साझा गर्ने, अश्लील वा अपमानजनक भाषा प्रयोग गर्ने, अनलाइन माध्यमबाट धम्की दिने, अरूको सिर्जना अनुमति बिना प्रयोग गर्ने तथा भ्रामक सामग्री फैलाउनेजस्ता गतिविधिहरू देखिरहेका हुन्छौँ। यस्ता व्यवहारले हाम्रो डिजिटल साक्षरताको स्तरलाई कमजोर बनाउँछन्।
